Gençlerde ben (ego) durumları ve empati beceri incelenmesi.
Gençlerde ben (ego) durumları makalesini Psk Doç Dr Caner Karaçay, Uzm Psk Şakir Tarakçı siz Haber Sarayı okuyucuları için yazdı.
 İnsan ilişkileri içinde sürekli gelişim gösteren sosyal bir varlıktır. İnsanların günlük yaşamlarında diğer bireylerin görüşlerine, düşüncelerine saygılı ve hoşgörülü olmayı öğrenmeleri demokratik toplum yaratabilmek açısından oldukça önemlidir. Kişilerarası ilişkilerde bulunması gereken temel koşullar empati, saygı, saydamlık ve somutluktur. Empati, bir bireyin kendisini karşısındakinin yerine koyarak onun duygularını ve düşüncelerini doğru olarak anlaması hissetmesi ve bu durumu ona iletmesi sürecidir. Günlük yaşamın hemen her kesiminde empatik anlayış insanları birbirine yaklaştırma, iletişimi kolaylaştırma özelliğine sahiptir. İnsanlar kendileriyle empati kurulduğunda anlaşıldıklarını ve kendilerine önem verildiklerini hissetmektedirler. Diğer insanlar tarafından anlaşılmak ve önem verilmek ise bireyi rahatlatmakta, kendisini iyi hissetmesine neden olmaktadır. Empati, sadece kendisiyle empati kurulana yararı olan bir etkinlik değildir; empati, empatiyi kuran kişi için de önemlidir. Empatik becerileri yüksek olan bu yüzden de diğer insanlara yardım eden kişilerin çevreleri tarafından sevilme olasılıkları artmaktadır.
Ekonomik ve sosyal yaşamdaki değişmeler sonucu, insanlar çok kısa zaman içinde gittikçe artan sayıda ilişkiye girmek zorundadırlar. Bu da ilişkinin daha yüzeysel kalmasına, ilişkilerdeki yüzeysellik de bireyin hem kendisine hem de topluma yabancılaşmasına neden olabilmektedir. Kişilerarası ilişkilerdeki bu iletişim sorunlarının bir kısmı çevresel koşullardan kaynaklanırken önemli bir bölümü de kişilik özelliklerinden kaynaklanmaktadır.
Psikolojide, kuramsal temelini kişilerarası ilişkilere dayandıran çeşitli kuramlar geliştirilmiştir. Bu kuramlardan birisi olan Transaksiyonel Analiz (TA) kuramı, bir kişilerarası ilişkiler kuramı olduğu gibi aynı zamanda da bir psikoterapi ve kişilik kuramı olup, TA kuramında kişiliğin yapısını ve fonksiyonunu ifade etmek için "ben durumları" kavramı kullanılmaktadır. Ben durumları, duruma uygun, değişmez bir duygu ve yaşantı biçimi olarak tanımlanmaktadır. Berne (1964)' e göre, her insanın kişiliği üç ben durumundan oluşmaktadır. Bunlar, Ana baba, Yetişkin ve Çocuk ben durumlarıdır. Kişiler belli durumlarda, bu ben durumlarından birisine uygun olarak davranımda bulunurlar. Örneğin, bir kişi bazen ana-babalar gibi düşünerek ve davranarak, bazen de yetişkin rolünde kalarak ya da çocuk rolüne girerek karşısındaki kişiler ile iletişimde bulunur. TA kuramına göre, sağlıklı kişilerarası ilişki bu ben durumlarının her birinin duruma uygun kullanılabilmesiyle mümkün olabilmektedir. Her ben durumunun kendine özgü dili, tutumu, duygu ve davranışlar bulunmaktadır.
Her insan bağımsız ve eşsiz bir kişiliğe sahip olduğundan dolayı, ben durumlarının beş boyutu-Eleştirici Ana baba (EAB), Koruyucu Ana baba (KAB), Yetişkin (Y), Serbest Çocuk (SÇ),Uymuş Çocuk (UÇ) ben durumları -her bireyde farklı miktar ve dengede yer almaktadır.Dökmen (1994), empatinin Ana baba, Yetiş-kin ve Çocuk ben durumları ile olan ilişkilerini incelemiş ve bir insanın karşısındaki birey ile empati kurabilmesi için kendisine ait Ana baba,Yetişkin ve Çocuk ben durumlarını Yetişkinden durumu denetiminde dengeli bir şekilde kullanması gerektiğini ifade etmiştir.
Empatik beceri ve ben durumlarının kişilerarası ilişkilerde büyük bir önem taşıdığı ve bu iki özelliğin birbirleri ile ilişkilerinin olabileceği düşünüldüğünden bu araştırmada, gençlerin empatik becerileri ve ben durumları arasındaki ilişkinin belirlenmesi, ayrıca cinsiyetin empatik beceri ve ben durumları üzerinde farklılığa neden olup olmadığının belirlenmesi amaçlanmıştır.
1. Materyal Ve Yöntem
Araştırma, gençlerin empatik becerileri ile ben durumları arasındaki bir ilişki bulunup bulunmadığının belirlenmesi ve empatik beceri veban durumlarında cinsiyet farkı olup olmadığının saptanması amacıyla yapılmıştır. Araştırmanın kapsamını Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nin bölümleri ile Ev Ekonomisi Yüksek Okulu’nun ikinci ve üçüncü sınıflarına devam eden öğrenciler oluşturmaktadır. Araştırmanın örneklemi tabakalı tesadüfi örneklem yöntemiyle belirlenmiş olup bu sınıflara devam eden kız ve erkeklerin %20'si araştırmaya alınmıştır(N=147). Araştırmada öğrencilerin empatik becerilerini belirlemek için Dökmen (1988,1990)tarafından geliştirilen "Empatik Beceri Ölçeği-Formu", ben durumlarını belirlemek için Gough ve Heilbrun (1983) tarafından geliştirilmiş olan"Adjective Check List" in Akkoyun ve Bacanlı(1990) tarafından Türkçe'ye uyarlanmış hali olan "Sıfat Tarama Listesi (STL)" ve araştırmacılar tarafından geliştirilen "Kişisel Bilgi Formu" kullanılmıştır. Empatik beceri ve ben durumlarında cinsiyetin farklılığa neden olup olmadığını saptamak amacıyla varyans analizi, empatik beceri ile ben durumları arasındaki ilişkiyi saptamak amacıyla da korelasyon katsayısı uygulanmıştır.
2. Bulgular
Gençlerin empatik becerileri ile ben durumları arasındaki ilişkinin saptanması ve empatik becerileri ve ben durumlarında cinsiyet farkı olup olmadığının belirlenmesi için yapılan araştırmanın istatistiksel analiz sonuçları tablolar halinde sunulmuştur.
Tablo l' de gençlerin cinsiyetlerine göre empatik becerilerine ait puan ortalamaları, standart hataları ve varyans analizi sonuçları verilmiştir. Kız ve erkeklerin empatik beceri puanları arasında istatistiksel açıdan önemli bir farklılığın olmadığı ancak, kızların empatik becerilerinin (130 .OO:!:1.92) erkeklerin empatik becerilerinden (128 .00:!:2.03) biraz daha yüksek olduğu saptanmıştır. Yapılan varyans analizi sonucunda, cinsiyetin empatik beceri üzerinde herhangi bir farklılığa neden olmadığı belirlenmiştir (P>O.05).
Tablo 2 incelendiğinde, kızların Yetişkin ben durumlarının (0.234:TO.003) erkeklere oranla(0.246:TO.004) oldukça düşük, Uymuş Çocuk ben durumlarının (0.166:TO.002) ise erkeklerinkinden (0.154:TO.002) yüksek olduğu saptanmıştır. Varyans analizi sonucunda, cinsiyetin Yetişkin ben durumu ve Uymuş Çocuk ben durumu üzerinde istatiksel olarak anlamlı bir farklılığa neden olduğu (P<O.OL, P<O.05), ancak diğer ben 13 durumlarında farklılık yaratmadığı belirlenmiştir (P>O.05).
Tablo 3'de, araştırma kapsamına alınan gençlerin empatik becerileri ile ben durumlarına ilişkin korelasyon katsayısı önemlilik testi sonuçları verilmiştir. Tablo incelendiğinde, kızların empatik becerileri ile Serbest Çocuk ben durumları arasında negatif yönde bir ilişkinin olduğu (P<O.05), ancak bu ilişkinin erkeklerde istatistiksel açıdan önemli olmadığı (P>O.05) görülmektedir. Gençlerin empatik becerileri ile Eleştirici Ana baba, Koruyucu Ana baba, Yetişkin ve Uymuş Çocuk ben durumları arasında da istatistiksel açıdan anlamlı bir ilişkinin olmadığı belirlenmiştir (P>O.05).
3. Tartışma
Bu araştırma gençlerin empatik becerileri ile ben durumları arasındaki ilişkinin saptanması ve cinsiyetin empatik beceri ve ben durumları üzerinde farklılığa neden olup olmadığının belirlenmesi amacıyla yapılmıştır. Araştırma sonucunda cinsiyetin empatik beceri puan ortalamalarında herhangi bir farklılığa neden olmadığı (P>O.(5) belirlenmiştir (Tablo I). Ancak, tablo incelendiğinde kızların empatik becerilerinin (130 .OOİ1.92) erkeklerin empatik becerilerinden (128.00:t2.03) çok az yüksek olduğu görülmektedir. Dökmen (1987), Hietolahti-Ansten ve Kalliopuska (1990) ve Tanrıdağ (1992) tarafından yapılan araştırmaların sonucunda cinsiyetin empatik beceri üzerinde farklılık yaratmadığı saptanmıştır. Yapılan çeşitli çalışmalarda da erkeklerin empatik becerilerinin kızlardan düşük olduğu, yani kızların erkeklere oranla daha empatik oldukları ortaya çıkarılmıştır.Kızların erkeklere oranla daha çok duygusal tepki gösterdikleri kabul edilmektedir.
Cinsiyetin Yetişkin ve Uymuş Çocuk ben durumları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı(P<0.01,P<0.05),ancak Koruyucu Ana baba, Eleştirici Ana baba ve Serbest Çocuk ben durumları üzerinde herhangi bir farklılığa neden olmadığı (P>O.05) saptanmıştır (Tablo 2). Erkeklerin Yetişkin ben durumu puan ortalamalarının kızlara göre önemli düzeyde yüksek olması nedeniyle, erkeklerin kızlara göre daha fazla gerçekçi ve mantıklı davrandıkları, daha fazla sorumluluk aldıkları, karar verirken eldeki bilgileri değerlendirdikleri söylenebilir. Kızların Uymuş Çocuk ben durumu puan ortalaması erkeklerinkinden önemli düzeyde yüksek bulunmuştur. Bu durumun sosyo-kültürel özelliklerden kaynaklandığı söylenebilir. Çünkü Türk toplumunda kızlar erkeklere göre daha fazla "uymaya"e"olgun davranmaya" zorlanabilmektedirler.
Williams ve Best (1982)'in yirmi beş ülkede yaptıkları araştırmalarının bulgularına göre, erkeklerin Eleştirici Ana baba ve Yetişkin ben durumları puan ortalamalarının kadınlardan yüksek olduğu kadınların ise Koruyucu Ana baba ve Uymuş Çocuk ben durumları puan ortalamalarının erkeklerin puan ortalamalarına oranla daha yüksek olduğu saptanmıştır. Bu bulgular, araştırmanın bulguları ile kısmen paralellik göstermektedir. Arı (1989)'nın araştırma sonucunda üniversite gençliğinin Koruyucu Ana baba, Yetişkin ve Uymuş Çocuk ben durumları üzerinde cinsiyetlerinin önemli bir etkisinin olduğu ve kız deneklerin Koruyucu Ana baba ve Uymuş Çocuk ben durumları puan ortalamalarının erkeklerinkinden daha yüksek, erkek deneklerin ise Yetişkin ben durumu puan ortalamasının kızlarınkinden daha yüksek olduğu belirlenmiştir. Alisinanoğlu (1995)'nun araştırma sonuçları incelendiğinde de Yetişkin, Serbest Çocuk ve Uymuş Çocuk ben durumları üzerinde cinsiyetin önemli bir etkisinin olduğu saptanmıştır.
Gençlerin empatik becerileri ile Serbest Çocuk ben durumları arasında negatif yönde anlamlı bir ilişkinin olduğu (P<O.05), empatik beceri ile Koruyucu Ana baba, Eleştirici Ana baba,Yetişkin ve Uymuş Çocuk ben durumları arasında ise istatistiksel olarak önemli bir ilişkinin olmadığı (P>O.05) saptanmıştır (Tablo 3). Dökmen (1994), empatiye ilişkin kuramsal açıklamasında, empati kurabilmek için bireyin Ana baba, Yetişkin ve Çocuk ben durumlarını Yetişkin ben durumu denetiminde dengeli bir şekilde kullanması gerektiğini açıklamıştır. Serbest Çocuk ben durumu, kişiliğin anne-baba eğitiminden etkilenmemiş, spontan, içten, sevecen, duyarlı, yaratıcı, özgür, meraklı, ama aynı zamanda zevkine düşkün, korkak, bencil ve isyankar olabilen bir parçasıdır. Empati kurabilmek için özellikle merak ve yaratıcılığa gereksinim bulunmaktadır.
Bu anlamda Serbest Çocuk ben durumuna gereksinim vardır. Ancak, empati kurmanın ön şartı ben merkezcilikten kurtulmaktır. Ben merkezcilik ve empati birbirleriyle bağdaşmayan kavramlardır. Ben merkezci davranan bir bireyin karşısındakinin rolüne girmesi ve olaylara onun bakış açısından bakması, yani empati kurması olanaksızdır (4,6,29). Bu bilgiler ışığında ve Serbest Çocuk ben durumunun bencil, isyankar,zevkine düşkün olabilen parçalarının olduğu dikkate alındığında araştırma örneklerindeki gençlerin empatik becerileri ile Serbest Çocuk ben durumları arasında negatif yönde bir ilişkinin bulunmasının şaşırtıcı bir sonuç olmadığı söylenebilir.
4. Sonuç Ve Öneriler
Araştırma sonucunda, cinsiyetin empatik beceri, Eleştirici Ana baba ben durumu, Koruyucu Ana baba ben durumu, Serbest Çocuk ben durumu üzerinde farklılığa neden olmadığı (P>O.05),ancak Yetişkin ben durumu ve Uymuş Çocuk ben durumu üzerinde önemli ölçüde farklılığa neden olduğu (P<O.OI, P<O.05) saptanmıştır.Empati kurma becerisinin günlük yaşantı içinde yeri ve önemi büyüktür. Empatik anlayış iletişim çatışmalarını engelleyerek daha olumlu ilişkilerin kurulmasını sağlamaktadır. Ayrıca bireylerin kendilerini iyi tanımaları ben durumlarını yerine ve zamanına uygun bir şekilde kullanıp kullanmadıklarının farkına varmaları gerekmektedir. Bu nedenle üniversite ve orta dereceli okullardaki rehberlik servislerinin yaygınlaştırılması ve bu servisler tarafından gençlere kişilerarası ilişkileri geliştirme eğitimi verilmesi sağlanmalıdır. Transaksiyonel Analiz (TA) alanında yetişmiş uzman eleman sağlanabildiği takdirde, okullarda gönüllü öğrencilerin katılabileceği TA temelli "etkileşim grupları" düzenlenebilir. Bireysel ve grupla psikolojik danışmalarda, danışan bireyin hangi ben durumunu baskın olarak kullandığı belirlenip, bu ben durumunun problemle ilgili olup olmadığı araştırılmalıdır.Anne ve babalar çocuklarının gelişim dönemleri, onlarla kuracakları iletişim biçimleri ve özellikle de empatik anlayış hakkında bilgilendirilerek topluma sağlıklı bireyler kazandırabilmeleri için desteklenmelidirler. Ayrıca okul yöneticileri,öğretmenler ve diğer personelin de hizmet içi eğitim programlarıyla desteklenerek, gençlik döneminin özellikleri, sorunları, gençlerin kendileriyle barışık bir kişilik geliştirebilmelerinin önemi konularında bilgilendirilmelidirler.
Araştırmadan elde edilen sonuçlara bakıldığında, kızların Yetişkin ben durumu puan ortalamalarının erkeklerinkinden düşük olduğu, Uymuş Çocuk ben durumu puan ortalamalarının ise15yüksek olduğu görülmemdedir. Bu durumun kız ve erkek çocukların yetiştirilme farklılığından kaynaklandığı düşünülmektedir. Türk toplumunun sosyo-kültürel özelliklerinden dolayı, kızlar erkeklere göre daha fazla "uymaya" ve "olgun"davranmaya zorlanabilirken, erkek çocuklardan daha fazla gerçekçi ve mantıklı davranmaları,daha fazla sorumluluk almaları beklenmektedir.
Bu bağlamda, anne-babalara cinsiyet faktörünü göz önünde bulundurmaksızın, çocuklarına eşitlikçi, demokratik, güven verici tutumlar konusunda ve çocuklarıyla en iyi nasıl iletişim kurabilecekleri konusunda eğitim verebilecek ana baba okullarının yaygınlaştırılmasının önemini vurgulamak gerekmektedir. Ebeveynlerin bu konulardaki eğitimleri aynı zamanda yazılı basın,radyo ve televizyon gibi kitle iletişim araçları aracılığıyla çocuk gelişimi ve eğitimi uzmanları,psikologlar ve pedagoglar tarafından da sağlanabilir.
Bu araştırma A.Ü. Ziraat Fakültesi öğrencileri üzerinde yürütülmüştür. Türkiye' deki üniversitelerin sosyal yapılarının birbirlerinden farklı olmasından dolayı, genellemeye gidebilrnek için farklı örneklem gruplarında, benzer araştırmaların yapılmasının önemli yararlar sağlayacağı düşünülmektedir.
|
